Economische keuzes: voorbij de rationaliteit
Een verzekering tegen een ongeluk door een terroristische aanslag verkoopt beter dan gewoon een verzekering. Terwijl de kans op zo’n aanslag veel kleiner is. Iedereen weet dat en toch zijn mensen bereid meer te betalen. Hoe kan dat? De economische wetenschap is jarenlang uitgegaan van de mens als rationeel wezen. Onterecht, aldus prof. dr. Henriëtte Prast, gedragseconoom en columnist, verbonden aan de WRR. Rationele modellen beschrijven een ideale gang van zaken die verre van realistisch is. De gedragseconomie kijkt naar wat mensen echt doen als ze economische beslissingen maken en probeert de systematiek daarin te ontdekken.
Veel beslissingen zijn niet rationeel, maar eerder irrationeel van aard. In haar lezing ‘Ego en ratio in de economie’ besprak Prast de manier waarop individuele keuzes tot stand komen en de wijze waarop beleidsmakers en verzekeraars op irrationaliteit inspringen.
Mensen schatten zichzelf altijd hoger in dan anderen: een opvallende uitkomst van gedragseconomisch onderzoek, dat methoden en inzichten gebruikt uit de psychologie. Ook stelt iedereen de zaken graag rooskleurig voor en legt ze in eigen voordeel uit. Een principe dat evolutionair te verklaren is: als je steeds realistisch bent over je eigen kansen en positie, durf je geen risico’s te nemen en kom je niet verder.
Dit principe speelt ook bij het maken van economische beslissingen. Bij het plannen van de toekomst, denk je ‘dat sparen komt later wel, als ik veel geld verdien’. Of zoals studenten redeneren: ‘Ik kan beter nu geld lenen, want als ik straks een baan heb, betaal ik het zonder moeite terug.’ De geldverstrekker zegt ‘Zo’n goedkope lening krijg je nooit meer!’ Alsof je de lening alleen al daarom moet afsluiten.
Dan zijn we beland bij de andere kant van het spectrum: instanties en beleidsmakers die hun product of boodschap aan het publiek kwijt moeten, of dat nu een verzekering is of een voorlichtingscampagne over gezond eten.
Zelfs als mensen ‘beter weten’, gewoon door common sense of door kennis te nemen van onderzoeken, verandert dat hun keuzes niet wezenlijk. Het is niet zo dat rationaliteit het altijd wint en dat het alleen maar een kwestie is van informatieverschaffing. Integendeel, welbewuste irrationaliteit kennen we allemaal. Het blijft daarom de vraag wat de kennis van ‘systematische irrationaliteit’ oplevert. Het publiek kan bewust worden gemaakt en beleidsmakers kunnen bij voorlichting en politieke beslissingen rekening houden met deze eigenschap. Toch: de mens blijft onvoorspelbaar, zo laat deze discipline zien. En dat is eigenlijk ook wel mooi.
Volgende week is er geen lezing in de serie Encyclopedie van de angst, maar vindt in ’t Hoogt een vertoning plaats van de documentaire Angst. Schrijf je snel in!
Kijk de hele lezing van Henriëtte Prast terug.
Professor Prast noemt het induceren van angst door de overheid bij de burgers van een samenleving een manier om doelen van die overheid te bereiken. Het gevaar daarbij is dat de angst de burger als het ware verlamt en de oorspronkelijk ‘goede’ bedoeling een averechts effect heeft. Ik wil het betwijfelen of een overheid in een samenleving die is georganiseerd volgens het principe van de vrijheid van het individu, waarbij de overheid het monopolie van geweld heeft, angst als een middel mag gebruiken om een doel te bereiken anders dan beschermen van die vrijheid.
Bij de vragen kwam het boek Atlas Shrugged door Ayn Rand ter sprake. Professor Prast vond het een aanbevelenswaardig boek. Het boek is verschenen in 1956 en wordt nog steeds bij duizenden verkocht in de VS, met een toename bij de credietcrisis. Zij meende dat ging over een architect en een persoon, die zij betitelde als een soort roofdier, die je zou moeten navolgen. Zij haalt hiermee twee boeken door elkaar. The Fountainhead, vertaald als De Eeuwige Bron, gaat over een architect. Die architect staat symbool voor een authentieke, integere geest, die handelt volgens zijn inzichten die op kennis en rationeel oordelen berusten. Hij komt in conflict met anderen die leven volgens andere principes en die op macht uit zijn. Het andere boek is Atlas Shrugged. De hoofdpersoon is een vrouw die een transcontinentaal spoorwegbedrijf leidt en zich te weer moet stellen tegen krachten die haar, en andere voor de mensheid nuttige industrieën, tegenwerken. Door een geheimzinnige kracht verdwijnt het ene na het andere bedrijf. In het verhaal speelt de overheid een belangrijke rol. Die overheid wordt bevolkt door personen die uit zijn op macht en daarbij ge(mis)bruik willen maken van de productieve vermogens van de mensen die een bedrijf runnen. De plot is dat die mensen de een na de ander verdwijnen en daarmee hun bedrijf instort, en vervolgens de maatschappij. Ayn Rand wil met dit boek aantonen dat mensen met productieve vermogens op ieder gebied, vrij moeten zijn van iedere bemoeienis door een overheid. In principe geldt dit voor ieder mens, want ieder mens heeft productieve vermogens. De enige taak van een overheid, die het monopolie van geweld heeft is het beschermen van die vrijheid. Beginnen met geweld is uit den boze. Rand noemt de vorm waarin een samenleving volgens dit principe is georganiseerd ‘kapitalisme’. Omdat ieder mens volgens zijn eigen inzichten kan leven en produceren levert dit ‘kapitalisme’ de grootste welvaart en het maximale welzijn. De gevolgen van irrationele besluiten kunnen daarbij snel duidelijk worden. Omdat in een ontwikkelde samenleving, zoals de onze, er sprake is van verdeling van werkzaamheden en specialisatie, is ieder mens potentieel van belang voor de ander. Ieder mens heeft de vrijheid een ander te helpen. Door een overheid ingestelde collectieve voorzieningen ondermijnen de productiviteit van een samenleving.
Consequenties van de ideeën van Ayn Rand in relatie tot angst. Als een overheid het monopolie van geweld heeft, zal de burger zich door angst voor dat geweld voegen naar de regels van die overheid. Maar van dat monopolie mag alleen gebruik worden gemaakt om de burgers te beschermen. Het veroorzaken van angst, met vermijden van objectieve voorlichting, in het economische verkeer ten einde de verkoop van een product te bevorderen, betekent misleiding, een vorm van ontoelaatbaar gebruik van geweld. Dat geldt zeker voor een overheid als die angst gebruikt om een ander doel dan bescherming te verwezenlijken, vooral omdat die kan dreigen met geweld.
Het is daarom terecht als professor Prast wijst op de hachelijkheid van een dergelijke politiek. Atlas Shrugged is een belangrijk boek dat een diep inzicht verschaft in de betrekkingen tussen politiek en economie dat verdient goed te worden gelezen.